Bay qua nỗi sợ. Bay về trời rộng. Hãy để đạn bay.

Khởi đầu cho tất cả là một tiếng súng.

Đoàng.

Sợi dây vẫn chưa đứt. Tưởng bắn hụt? Chưa, chưa đâu.

Gã thổ phỉ chẳng hề sốt ruột, chỉ bình thản bảo mọi người chờ thêm một chút, hãy để viên đạn tiếp tục bay.

Ràng. Zǐ. Dàn. Fēi.
让子弹飞。 Nhượng. Tử. Đạn. Phi.

Bốn âm tiết bật lên như bốn nhịp súng, hứa hẹn rằng từ đây mọi khuôn phép đều có thể bị đảo lộn. Quan không ra quan. Cướp không ra cướp. Kẻ mang danh giặc cướp lại thích nói chuyện nghĩa khí, còn người học rộng, lễ giáo đầy mình, âu phục chỉnh tề lại có thể là tên giặc đáng gờm nhất.

Tôi tìm đến Nhượng Tử Đạn Phi trong tâm thế muốn bước vào một ván bài mới lạ. Có lúc tôi nghĩ rằng mình chắc đang chán điện ảnh, nhưng khi ngồi lại, tôi nhận ra có lẽ mình chỉ chán những con đường đã đi qua quá nhiều lần. Nhiều năm mê mải bước vào những thành phố, chiến trường và những giấc mộng muôn màu do điện ảnh Âu Mỹ dựng nên, tôi dần trở nên quá quen thuộc với ngôn ngữ của chúng, rồi vô tình e ngại những “vùng đất” khác.

Không. Tôi muốn đi xa hơn.

Điện ảnh Trung Quốc hiện ra như một đại lục mênh mông mà tôi chỉ mới đứng ngoài rìa nhìn vào. Vài chục bộ phim chưa đủ để hiểu hết một nền văn hóa nghìn năm điển cố và biến động. Có lẽ chính vì chưa hiểu, tôi lại càng muốn bước vào, lắng nghe thứ ngôn ngữ chưa quen rồi “tọc mạch” tự hỏi vì sao con người trong thế giới ấy lại cười, lại buồn, lại sống và chết như thế.

***

Phỉ đội mũ quan. Cường quyền nghênh đón

匪戴官帽，豪强相迎

Ngay những cảnh đầu tiên, bộ phim đã dựng lên một hình ảnh kỳ quái đủ sức giữ tôi lại. Một đoàn tàu chạy trên đường ray nhưng không có đầu máy. Thay vào đó là những con ngựa trắng đang hì hục kéo cả toa tàu lao xuyên qua núi rừng. Một cỗ máy hiện đại vận hành bằng sức kéo nguyên thủy. Một đoàn tàu tưởng đang tiến về phía trước, nhưng vẫn bị trói vào những sợi dây cũ kỹ. Tôi chưa hiểu hình ảnh ấy ẩn dụ điều gì, nhưng nó đã đủ kỳ cục để thấy hài, đủ hấp dẫn để thấy khoái.

Nhìn kỹ hơn, Khương Văn biến cảnh mở đầu thành một cú thị uy bằng chuyển động. Đàn ngựa và toa tàu cùng lao về phía trước. Nhịp dựng kéo mắt người xem từ toàn cảnh núi rừng xuống bánh xe, lưỡi rìu, những gương mặt rồi một cú lật nhào. Tiếng vó ngựa, tiếng kim loại va đập cùng tiếng súng ghép thành nhịp điệu gần như hành khúc.

Màu sắc ấm đậm phủ lên thế giới một lớp bụi đất thời loạn, còn lối dàn dựng giàu tính sân khấu khiến mọi thứ giống một màn kịch lớn. Ai cũng khoác lên mình một vai diễn và giấu quân bài thật trong tay.

Băng nhóm của gã thổ phỉ Trương Ma Tử phi ngựa áp sát đường tàu, quăng hai cây rìu xuống đường ray phía trước. Lưỡi rìu cắm phập vào thanh sắt, đoàn tàu vấp bật lên rồi lật nhào. Người ngựa tung bay, từ toa tàu bỗng trào ra cả một dòng nước lẩu chua cay nóng hổi.

Thời thế loạn lạc, giang sơn đảo điên, vị quan huyện đang hoan hỉ ngồi húp lẩu trên đường đi nhậm chức suýt chút nữa đã thăng thiên. Một cách mở màn thật khoái lạ.

Mã Bang Đức bỏ tiền mua chức huyện trưởng, dẫn vợ cùng tùy tùng đi nhậm chức để “thu hồi vốn”. Giữa đường, lão đụng phải băng thổ phỉ của Trương Ma Tử. Sau một màn súng nổ và đôi lời mặc cả, lão mang thân phận Thang sư gia, từ đó được gọi là lão Thang. Ma Tử buộc lão hợp tác, khoác lên mình chiếc mũ quan rồi cùng đoàn người ô hợp kỳ quặc kéo đến Nga thành kiếm tiền.

Nhưng Nga thành đã có người cai trị thật sự. Một Hoàng Tứ Lang không cần quan ấn hay pháp luật thừa nhận đang ngự trị nơi ấy.

Hắn giàu có, học rộng và đủ quyền thế để cả Nga thành tự hiểu ai được ngẩng đầu, ai phải luồn cúi. Khi gã thổ phỉ giả quan tiến vào, cường quyền chưa vội khai chiến mà bước ra nghênh đón bằng trống kèn tưng bừng, trong khi những ánh mắt vẫn âm thầm dò xét khách lạ.

Một bên phỉ đội mũ quan. Một bên ác bá khoác dáng quân tử.

Yến tiệc đã bày. Cuộc vui bắt đầu.

***

Người Nghĩa Khí. Tay Ác Bá. Kẻ Gian Hoạt

义士 · 恶霸 · 滑头

Sức hấp dẫn lớn của Nhượng Tử Đạn Phi nằm ở những màn đấu trí. Ai nghĩ nhanh hơn, tráo trở hơn và khiến đối phương tưởng mình đã thắng khi đòn quyết định vẫn chưa được tung ra? Khương Văn, Châu Nhuận Phát và Cát Ưu giống ba cao thủ đấu pháp dưới ánh đèn sân khấu, mỗi người mang một khí chất riêng và chẳng ai chịu làm nền cho người còn lại.

Những cảnh bàn tiệc cho thấy cuộc đấu ấy không chỉ nằm trong những lời thoại bắn ra dồn dập như đạn, mà còn được tạo nên bằng chuyển động máy quay và nhịp cắt nhanh. Máy quay di chuyển theo vòng rộng quanh bàn, áp sát từng gương mặt rồi lập tức chuyển sang phản ứng của kẻ đang nghe. Một nụ cười trong cận cảnh có thể hóa thành lời hăm dọa. Một ánh mắt chậm nửa nhịp đủ báo hiệu ai đó vừa mất thế chủ động. Nhịp cắt bám sát sự chuyển dịch quyền lực trong cuộc đối thoại, cho thấy ai giành được lời, ai bị dồn và ai phải cười để che giấu bất an. Cuộc đối đáp vì thế giống một vòng xoáy nơi quyền chủ động liên tục đổi chủ.

Trương Ma Tử của Khương Văn mang dáng dấp một tay thổ phỉ cướp của người giàu để chia cho người nghèo. Muốn kiếm tiền nhưng không thích quỳ. Gã giỏi dùng súng, đầu óc cũng sắc sảo và đầy mưu lược, biết xảo trá khi cần nhưng vẫn giữ những giới hạn đạo lý mà gã không muốn vượt qua. Nghĩa khí mà không ngây thơ, hữu dũng nhưng không vô mưu, Ma Tử hiểu rằng lòng ngay thẳng không đủ để đối đầu với cái ác có tổ chức.

Nghĩa khí cũng cần trí tuệ.

Gã thản nhiên bước vào luật chơi của đối phương mà không chịu biến mình thành quân tốt thí. Chính nghĩa của Ma Tử không khoác áo trắng. Nó bước vào vũng bùn, nhưng vẫn nhớ màu trắng vốn phải như thế nào.

Đối đầu với gã là Hoàng Tứ Lang. Châu Nhuận Phát biến Hoàng Tứ Lang thành một tay phản diện kiểu cách, hoa mỹ và đầy khoái trá. Ánh mắt hắn nguy hiểm, còn nụ cười lúc nào cũng như đang thưởng thức trò chơi do chính mình bày ra. Hắn nói chuyện như một bậc quân tử giảng đạo, nhưng đằng sau những lời lễ nghĩa luôn có phép thử và hàm ý hăm dọa.

Hoàng Tứ Lang là biểu tượng của cường quyền có học thức. Hắn hiểu lý tưởng nên biết lợi dụng lý tưởng, hiểu luật pháp nên biết cách bẻ cong nó, hiểu quần chúng nên biết gieo nỗi sợ vào đầu họ. Hắn cai trị Nga thành bằng tiền, vũ khí, thuộc hạ và cả hình tượng quyền uy mà hắn dựng nên cho chính mình. Uy quyền ấy ăn sâu đến mức người dân không cần nhìn thấy hắn cũng biết phải cúi đầu trước hắn. Có thể đọc Ma Tử và Tứ Lang như hai con người từng mang trong mình một lý tưởng, rồi lựa chọn hai con đường đối nghịch. Một người muốn con người đứng thẳng, kẻ còn lại học được cách bắt con người quỳ gối.

Ở giữa họ là lão Thang. Nếu Ma Tử là khẩu súng đã lên đạn, Tứ Lang là thành trì đầy bẫy ngầm, thì lão Thang giống một con lươn cố luồn lách giữa hai thế lực để giữ mạng và túi tiền. Qua diễn xuất của Cát Ưu, sự gian hoạt của nhân vật trở nên vừa hài hước vừa duyên dáng. Lão là kẻ không có lý tưởng để hy sinh, chẳng có quyền lực để bắt người khác hy sinh. Thứ lão có là cái miệng dẻo, con mắt biết nhìn tình thế và bản năng nhận ra ai đang cầm súng. Lão tham nhưng không ngốc, hèn nhát nhưng không hoàn toàn vô tình.

Tôi có phần cảm thông với nhân vật này. Mã Bang Đức biết điều gì đúng, điều gì sai, nhưng ôi giời, con người vẫn phải sống trước đã. Danh dự nghe thì hay, nhưng phải giữ được cái mạng trước đã, rồi muốn hô hào gì cũng chưa muộn. Một người sống vì nghĩa khí, một kẻ nắm giữ cường quyền và một kẻ chỉ muốn sinh tồn.

Ba người ngồi cùng một bàn rượu và không ai chịu lật hết quân bài trong tay.

***

Quan làm cướp. Cướp làm quan

官做匪，匪做官

Nhượng Tử Đạn Phi dựng câu chuyện như một màn tráo vai tưởng chỉ để đánh đố và gây cười, nhưng càng nghĩ càng thấy trớ trêu.

Mã Bang Đức có chức huyện trưởng thật, song chức ấy được mua bằng tiền với mục đích kiếm lời và thu hồi vốn từ nơi nhậm chức. Trương Ma Tử là huyện trưởng giả, nhưng lại muốn thực hiện một thứ công lý thật. Hoàng Tứ Lang chẳng giữ chức quan nào, vậy mà cả Nga thành vẫn sống dưới luật của hắn. Người đội mũ quan chưa chắc là quan, còn kẻ chẳng có quan ấn lại cai trị như vua.

Mã Bang Đức có danh phận mà thiếu chính nghĩa. Ma Tử không có chính danh nhưng lại theo đuổi chính nghĩa. Tứ Lang chẳng cần danh phận vì đã nắm thực quyền.

Thế rốt cuộc ai mới là giặc? Gã thổ phỉ chuyên cướp tiền người giàu? Tên quan bỏ tiền mua chức để kiếm lời trên vùng đất mình cai quản? Hay tay địa chủ lộng quyền, tự đặt mình lên trên luật pháp để thao túng cả cộng đồng?

Theo dõi cuộc đấu tại Nga thành, tôi nhận thấy ranh giới giữa quan và cướp, giữa chính thống và phi pháp liên tục bị bôi xóa rồi vẽ lại. Quan ấn không bảo đảm công lý. Danh xưng không bảo đảm đạo đức. Điều quyết định một người đứng về phía nào là cách kẻ đó sử dụng quyền lực mình nắm giữ. Ma Tử giả làm huyện trưởng nhưng muốn dân ngẩng đầu. Tứ Lang chẳng cần làm huyện trưởng vì đã khiến dân cúi đầu từ lâu. Cuộc đấu dần trở thành trận chiến giành quyền định nghĩa trật tự. Trật tự của Tứ Lang được dựng trên nỗi sợ, còn Ma Tử muốn phá bỏ thứ trật tự được duy trì bằng sự cúi đầu.

Bộ phim không xóa nhòa ranh giới chính tà, nhưng cũng không tô người chính nghĩa thành kẻ hoàn toàn trong sạch. Ma Tử mang một lý tưởng đẹp nhưng vẫn dùng mưu kế và vũ lực để chiến thắng. Tứ Lang tàn ác nhưng hiểu rõ quyền lực vận hành bằng lợi ích và sự sợ hãi. Lão Thang xảo trá, thường chỉ nghĩ đến tiền và lo giữ mạng, nhưng đôi lúc vẫn để lộ rằng lão không hoàn toàn vô tình. Không ai bước vào cuộc chơi với đôi tay hoàn toàn sạch sẽ, dù những vết bẩn ấy không vì thế mà trở nên giống nhau.

Sự nhập nhằng ấy khiến Nhượng Tử Đạn Phi vừa pha trộn chất Viễn Tây, hài đen và tội phạm, vừa mang khí chất của một chính kịch chính trị phương Đông. Trong bối cảnh Trung Hoa đầu thế kỷ XX, câu chuyện gợi lên một thời đại rối ren của cách mạng, quân phiệt và tranh đoạt quyền lực. Phim cũng sắc bén khi chế giễu diện mạo của quyền lực. Chỉ cần khoác quan phục, có tùy tùng và biết nghi lễ, một tay giang hồ đã có thể bước qua cổng thành như một vị đại nhân đạo mạo. Chỉ cần có tiền, vũ khí và đủ người cúi đầu, một tên ác bá chẳng cần chức danh vẫn sống như ông hoàng.

Quan làm cướp. Cướp làm quan. Màn tráo vai ấy rốt cuộc bóc trần một xã hội nơi ranh giới giữa chính thống và phi pháp có thể bị vẽ lại bởi kẻ nắm quyền, miễn hắn đủ sức bảo đảm lợi ích cho phe cánh và buộc số đông chấp nhận luật chơi của mình.

Cường quyền không nhất thiết phải phủ nhận luật pháp. Đôi khi nó chỉ cần chiếm lấy quyền giải thích luật pháp.

***

Tiếu lý tàng đạn

笑里藏弹

Người Trung Hoa có câu “tiếu lý tàng đao”, nghĩa là trong nụ cười giấu lưỡi dao. Trong thế giới của Nhượng Tử Đạn Phi, lưỡi dao ấy đã được thay bằng một viên đạn chờ khai hỏa. Đạn bay xé gió. Phía sau vọng lại một tiếng cười.

Chất hài của bộ phim không thuộc kiểu hiền lành dí dỏm. Nó hướng thẳng vào sự hèn yếu, lòng tham, thói khách sáo hai mặt và những bộ mặt ngụy quân tử, lột tung tất cả ra đem làm hài kịch. Kẻ gian trá nói lời đạo nghĩa. Ác bá mở miệng toàn chuyện lễ nghĩa. Một bàn rượu đầy những con người miệng lưỡi khách sáo, trong đầu thì mưu tính cách lợi dụng hoặc triệt hạ kẻ ngồi đối diện.

“Tiếu lý tàng đạn” là cách tôi nghịch lại thành ngữ cổ dành riêng cho thế giới của Nhượng Tử Đạn Phi. Cách gọi ấy hợp với câu chuyện điên rồ này bởi tiếng cười của phim thường có độ trễ, để lâu mới ngấm. Ta sẽ cười vì nhân vật lật lọng nhanh chóng mặt, vì các câu đối thoại bị bẻ nghĩa xoành xoạch, vì lễ nghi trang trọng bị biến tấu thành trò hề. Rồi cuối cùng nhận ra đằng sau trò hề ấy là nỗi sợ, bạo lực và những quan hệ quyền lực mà các nhân vật đang cố giấu dưới tiếng cười.

Hài hước và bạo lực bám lấy nhau như rượu với súng. Rượu khiến người ta mở miệng. Súng quyết định ai còn quyền nói tiếp. Càng nhiều lễ nghĩa, người ta càng nghi ngờ có ai đang giấu hung khí trong tay áo. Nếu kể hoàn toàn bằng giọng nghiêm túc, câu chuyện này có thể trở thành một bài diễn văn nặng nề. Nhưng khi đặt nó vào những màn đấu khẩu và lừa nhau liên hồi, đạo diễn Khương Văn biến những điều vốn nặng nề ấy thành một cuộc chơi ngôn từ đầy khoái trá.

Âm thanh của Nhượng Tử Đạn Phi cũng vận hành như một cuộc đấu súng. Lời thoại tự tạo nên tiết tấu. Một câu được ném ra. Kẻ khác chộp lấy, bẻ sang nghĩa khác rồi trả ngược về đối phương. Tiếng cười hoặc một khoảng lặng khép lại cú đánh.

Có lúc các nhân vật nói nhanh đến mức người xem chưa hiểu hết đã cảm thấy mình vừa nghe tiếp một đòn phản công mới. Tiếng súng đôi khi trở thành một dấu chấm câu thô bạo, cắt phăng cuộc đối thoại khi thương lượng bất thành hoặc khi một kẻ muốn tước luôn quyền lên tiếng của người còn lại. Nhịp dựng, diễn xuất và đối thoại cứ thế bứt tốc, lao băng băng về cuối phim, tạo cảm giác viên đạn trước còn chưa kịp chạm đích thì câu nói sau đã khai hỏa. Khương Văn từng nói mình vốn chuộng nhịp phim nhanh và truyền tải thông tin dày đặc. Theo ông, những nhân vật có đầu óc nhanh nhạy thì lời nói và phản ứng cũng phải thật nhanh. Nói theo cách bình dân một chút, ai nấy đều “nhảy số” liên tục.

Mỗi câu đùa có thể là một phép thăm dò, mỗi nụ cười có thể che giấu nỗi sợ, mỗi lời tâng bốc lại phảng phất mùi xúc phạm. Người xem phải nghe nhân vật nói gì và nhìn xem ai được quyền ngắt lời, ai cười trước, ai buộc phải cười theo. Chính tiết tấu đặc biệt này giúp phim vẫn cuốn hút ngay cả khi người xem không hiểu Hoa ngữ và bỏ lỡ nhiều thủ thuật chơi chữ trong lời thoại. Ta sẽ khó hiểu trọn ý nghĩa của từng câu nói, nhưng vẫn sẽ nghe ra ai đang tấn công, ai chống đỡ và ai đang bị ép phải cười.

Nhiều câu đùa dựa trên lịch sử, ngôn ngữ và những phép tắc chốn quan trường, buộc người ngoài văn hóa Hoa ngữ phải tìm hiểu thêm. Trong đó có tôi. Nhưng dù chưa hiểu được tầng nghĩa sâu nhất, ta vẫn có thể nhìn ra viên đạn giấu sau ánh mắt và cảm được sát khí trong từng lời hoa mỹ. Một lần xem không thể mở hết các cánh cửa ẩn ý. Có lẽ hai lần vẫn chưa đủ.

Tiếng cười đã tắt, còn viên đạn bên trong nó vẫn bay.

***

Tôi muốn đứng mà kiếm tiền. Được không?

我想站着，还把钱挣了。行吗？

Một câu thoại dõng dạc, súc tích và thẳng băng như đường đạn: “Tôi muốn đứng mà vẫn kiếm được tiền.” Kiếm tiền thì liên quan quái gì đến đứng hay quỳ? Giữa hai việc ấy chẳng lẽ còn tồn tại một lựa chọn?

Ở Nga thành, kiếm tiền không thể tách khỏi quyền lực, mà quyền lực lại đòi hỏi người ta phải biết cúi đầu đúng chỗ.

Trương Ma Tử thích tiền và không tự nhận mình đứng ngoài mọi nhu cầu vật chất. Nhưng trên hết, gã vẫn thích đứng. Chỉ một chữ ấy đã đủ biến nhu cầu kiếm tiền thành lời thách thức. Trong một thế giới được xây dựng trên sự cúi đầu, đứng thẳng đã là hành vi phản loạn.

Con người hiếm khi lựa chọn giữa tiền và phẩm giá rõ ràng như một bài trắc nghiệm đơn giản. Sự cúi đầu thường hình thành qua những bước nhỏ như làm ngơ trước điều sai, tươi cười với kẻ mình không tôn trọng, chấp nhận luật ngầm rồi tự nhủ cứ nhẫn nhịn hôm nay, ngày mai sẽ được yên thân.

Tuy nhiên bộ phim cũng không xem mọi sự thỏa hiệp đều là đáng khinh. Mã Bang Đức là nhân vật khiến tôi nghĩ nhiều nhất về điều ấy, bởi con người trước hết vẫn phải sống. Nhưng phim vẫn đặt ra ranh giới, rằng thỏa hiệp để tồn tại không đồng nghĩa với việc chấp nhận quỳ gối như tư thế duy nhất của cuộc đời.

“Tôi muốn đứng mà vẫn kiếm được tiền.” Được không?
Câu nói ấy ngổ ngáo vì dám đòi một điều mà cả hệ thống tưởng như không cho phép, lại có chút ngây thơ vì nghe quá đơn giản, và phảng phất một nỗi buồn vì ẩn bên trong là mưu cầu được tồn tại mà không phải bán đi phẩm giá.

Tôi khó mà không đọc câu nói ấy như một lời Khương Văn nói về chính cách mình muốn làm điện ảnh. Và cách đọc này không phải hoàn toàn do tôi suy diễn. Khi quảng bá bộ phim, chính ông cũng từng dùng hình ảnh “đứng mà kiếm tiền” để nói về tham vọng của mình. Ông làm một bộ phim có minh tinh, đấu súng bùng nổ, sức giải trí đại chúng và những tràng đối thoại đa nghĩa, rồi biến nó thành một hiện tượng phòng vé lẫn văn hóa đại chúng, gây tiếng vang trên khắp Trung Quốc và kéo theo nhiều tranh luận về những tầng nghĩa bên dưới. Ông muốn kiếm tiền, nhưng không muốn hạ thấp tham vọng nghệ thuật để kiếm tiền. Nhượng Tử Đạn Phi vì vậy vừa là phim hành động hài, vừa mang chất chính trị trào lộng, lại có khí chất miền Viễn Tây trên nền một giang sơn Viễn Đông.

Người khen cho rằng Khương Văn đã chứng minh nghệ thuật và thương mại hoàn toàn có thể dung hòa. Người chê lại thấy phim nói quá nhiều, đạn bay quá loạn, như được bắn ra từ tay một đạo diễn đang quá say sưa phô diễn trí khôn của mình. Nhận xét ấy không hoàn toàn vô lý. Bộ phim có những đoạn quá ồn và những câu thoại quá khoái trá với chính nó.

Nhưng chính sự quá tay ấy cuối cùng lại tạo nên nguồn sinh khí đặc trưng, giúp tác phẩm trở thành một hiện tượng vào thời điểm ra mắt và giữ được sức sống lâu dài trong điện ảnh Trung Quốc đại lục.

Chữ “đứng” không chỉ nói về cách kiếm tiền hay cách Khương Văn lựa chọn làm phim. Nó còn định nghĩa loại khí chất khiến nhân vật Trương Ma Tử đặc biệt hấp dẫn tôi.

Nam tính ở nhân vật này không nằm ở số người gã có thể bắn hạ, mà ở việc gã có dám đứng thẳng, giữ lời, chống lại kẻ mạnh hơn và đủ thông minh để không biến nghĩa khí thành hành động xuẩn ngốc hay không. Gã biết nhún mình lúc cần, nhưng không chịu trở thành kẻ mua vui cho cường quyền. Đó là một người cầm súng mà vẫn biết rõ vì sao mình bóp cò.

Khí chất tôi tìm kiếm không phải khả năng bắt thiên hạ quỳ xuống, mà là quyết định không quỳ trước quyền lực áp đảo, đồng thời cũng không vùng dậy chỉ để bắt người khác quỳ trước mình.

Một nam tử hán giữa một thiên hạ đã quen quỳ gối.

Nhưng Trương Ma Tử thích đứng chưa phải điều khó nhất. Điều khó hơn là làm sao khiến những người xung quanh cũng tin rằng họ có thể đứng. Chỉ cần trao cho họ tiền là đủ sao? Trao thêm vũ khí là đủ sao? Hay điều đầu tiên cần phá hủy là nỗi sợ đã ăn sâu vào tâm trí?

Có thể triệt hạ một kẻ cầm quyền bằng súng, nhưng làm sao triệt hạ thói quen phục tùng? Và khi chiếc ghế quyền lực bị bỏ trống, tư tưởng cường quyền có thật sự biến mất hay chỉ chờ người khác bước lên ngồi? Kẻ giết rồng có chắc sẽ không trở thành ác long kế tiếp?

Với tôi, tự do không phải muốn làm gì thì làm. Có lẽ tự do là khả năng không để tiền bạc, quyền lực và nỗi sợ định nghĩa con người mình, đồng thời không nhân danh nó để tước đi tự do của người khác. Và nếu không có ai đủ ngu ngốc để đứng lên trước điều tưởng như không thể thay đổi, có lẽ thiên hạ sẽ cứ mãi quỳ.

***

Nhượng Tử Đạn Phi – Hãy Để Đạn Bay

让子弹飞

Tôi nghĩ mình vẫn chưa hiểu hết bộ phim này. Nhiều điển cố, ám chỉ lịch sử và lối chơi chữ Hoa ngữ nằm ngoài vốn hiểu biết của một người Việt lớn lên cùng điện ảnh phương Tây. Nhiều cách diễn giải chính trị tôi tìm đọc còn đi xa đến mức soi từng đạo cụ, câu thoại và hình ảnh như những mật mã lịch sử. Có những cách đọc khiến tôi thích thú, cũng có những cách tôi chưa đủ cơ sở để tin hoàn toàn. Còn nếu có người chê phim quá ồn, quá khoe khoang, tôi nghĩ họ cũng chẳng hoàn toàn sai.

Nhưng có những phim ta sẽ thích trước khi thật sự hiểu chúng đang nói gì, rồi dành nhiều năm sau để tìm hiểu vì sao mình lại thích nó. Nhượng Tử Đạn Phi có lẽ thuộc về kiểu ấy trong tâm trí tôi.

Tôi thích cái chất ngông nghênh, tiếu ngạo và thơm mùi thuốc súng của nó. Khâm phục những màn đấu trí giữa Người Nghĩa Khí, Tay Ác Bá và Kẻ Gian Hoạt. Nhớ cả hình ảnh đàn ngựa trắng kéo đoàn tàu qua vùng hoang vu của một thời loạn lạc. Bộ phim này khiến tôi cười, rồi thả ra những mẩu kiến thức láu lỉnh để trêu ngươi mà nhất quyết không giải thích trọn vẹn.

Cách Nhượng Tử Đạn Phi mồi chài sự tò mò của người xem gợi nhắc tôi rằng điện ảnh vẫn còn nhiều vùng đất chưa khám phá. Niềm vui của một kẻ Lãng Khách mê phim nằm ở cảm giác biết phía trước vẫn còn đường lạ.

Và tôi cũng thích được đứng thẳng. Trương Ma Tử suy cho cùng vẫn là hình ảnh được lý tưởng hóa. Ngoài màn ảnh là một xã hội phức tạp hơn câu chuyện về một Nga thành giả tưởng cần được giải phóng. Tôi cùng những người xung quanh mình vẫn phải lo toan gia đình, làm việc, mưu sinh và chấp nhận các thỏa hiệp cần thiết để tồn tại. Nhưng sâu trong tâm trí, tôi muốn giữ lại một vùng đất tự tại.

Vùng đất ấy chính là điện ảnh, nơi tôi có thể rời đường quen, bước vào một nền văn hóa chưa hiểu và được bối rối như lần đầu khám phá thế giới mới. Tôi muốn tình yêu phim ảnh luôn tươi mới như lần đầu lên đường, chưa biết phía trước là lành hay dữ, là bằng hữu hay kẻ gian.

Chỉ biết ngựa vẫn đang chạy. Đường ray còn dài, chưa thấy điểm kết. Ở nơi nào đó ngoài tầm mắt, một viên đạn đã bay khỏi họng súng.

Cái ác liệu có thể bị bắn hạ chỉ bằng một viên đạn? Có lẽ không. Hạ một tay ác bá chưa chắc xóa được cường quyền, cũng như một lời kêu gọi chưa đủ khiến những con người đã quen cúi đầu lập tức đứng dậy.

Nhưng vẫn phải có người bóp cò. Vẫn phải có viên đạn đầu tiên. Một tiếng súng đủ khiến ai đó giật mình ngẩng đầu và nhận ra kẻ đang khiến mình sợ hãi rốt cuộc cũng chỉ là con người.

…Đoàng.

Đừng vội. Hãy để đạn bay một lúc.

Bay qua những giới hạn cảm quan đã quá quen thuộc. Bay qua những chiếc ghế quyền lực. Bay qua phần con người chấp nhận cúi đầu vì sợ đánh mất chút bình yên mình đang có.

Bay qua nỗi sợ. Bay về trời rộng. Hãy để đạn bay.

Ta chưa biết viên đạn ấy cuối cùng sẽ tới đâu. Bởi trước khi nó chạm đích, người lãng khách còn cả một vùng trời đất để tiếp tục phiêu du.

Bài viết bởi Lãng Khách Yêu Phim

Còn nhiều đường lạ phía trước. Hẹn gặp nhau ở chuyến kế tiếp.