Pan’s Labyrinth và lựa chọn vẫn là chính mình trong thực tại
***
Cánh rừng (không phải) từ cổ tích
Dư âm như tiếng lá khô khẽ vỡ dưới chân giữa một cánh rừng đêm. Dư âm từ một tuyệt phẩm điện ảnh còn vang xa mãi sau mỗi lần màn hình tối lại. Dư âm của Pan’s Labyrinth.
Không mở ra như một câu chuyện cổ tích quen thuộc, không là một giấc mơ tạm bợ giúp người xem trốn khỏi thực tại. Nó bắt đầu như một lời kể cổ xưa, thật sâu, và rất buồn. Và rồi sẽ chạm vào một điều gì đó đang tồn tại ngay trong thế giới của người xem.
Ngay từ đầu, cánh rừng trong phim đã không là nơi trú ẩn của trí tưởng tượng. Mà là nơi chiến tranh đã đi qua, một không gian âm ỉ nỗi sợ, một vùng tối nơi con người mang theo những vết thương không thể nhìn thấy. Trong khu rừng ấy, một đứa trẻ xuất hiện. Ofelia mười một tuổi, theo mẹ chuyển đến sống giữa vùng chiến sự hỗn loạn, nơi những người lớn đang cầm súng.
Ofelia nhỏ bé, nhưng vô thức mang trong mình một niềm tin không thuộc về thế giới xung quanh.
Ở đây, Guillermo del Toro đặt ra quy luật ngầm cho bộ phim. Ông không đưa thực tại ra khỏi câu chuyện để nhường chỗ cho cổ tích. Mà đưa thực tại bước đi song song cùng cổ tích, với mục đích kể một câu chuyện nơi có hai thế giới không thể tách rời nhau.
Đó là điều khiến Pan’s Labyrinth trở nên dị biệt. Đây không phải câu chuyện giả tưởng trình diễn cho người xem một cánh cửa dẫn tới vũ trụ khác hoàn toàn, nơi người xem được quên đi đời sống của mình trong hai tiếng đồng hồ rồi quay về. Nó không mang đến sự lãng quên dễ chịu ấy. Nó đem cái giả tưởng đặt ngay giữa một hiện thực lịch sử tàn khốc, có thật, của một quốc gia đang bị giằng xé bởi chiến tranh, bởi phát xít, bởi mệnh lệnh và nỗi sợ.
Nó không nằm ở nơi xa, mà mọc lên từ ngay bên dưới đời sống thật.
***
Ánh trăng (không) chạm tới được
Tôi luôn có xúc cảm mâu thuẫn trước những câu chuyện kỳ ảo. Một phần trong tôi yêu chúng, nhưng phần khác thì ghét chúng. Không phải vì chúng giả, mà vì cái đẹp chúng mang tới. Một câu chuyện kỳ ảo hay sẽ khiến trí tưởng tượng trong ta nở rộ thành những giấc mơ rực rỡ, khiến ta tin rằng thế giới còn sâu hơn, rộng hơn, lạ lẫm hơn những gì mắt mình vẫn nhìn thấy mỗi ngày. Chúng làm ta thấy mình được cứu rỗi trong chốc lát. Được xoa dịu. Được nới rộng linh hồn.
Nhưng cũng chính chúng khiến ta đau.
Bởi những phút thăng hoa ấy sẽ không tồn tại mãi. Chúng bừng sáng trong trí tưởng tượng, rồi mờ ảo tan biến như ánh trăng phản chiếu trên mặt nước xao động. Ta nhìn thấy nó, bị nó mê hoặc, thậm chí tin vào nó, nhưng không thể giữ nó lại. Sau khi tắt màn hình chiếu, cùng với sự thỏa mãn, ta cũng nhận ra điều đẹp đẽ vừa diễn ra kia không hoàn toàn thuộc về mình. Nó chỉ đi ngang qua. Chỉ đủ sáng để làm ta nhớ rằng đời sống còn có thể khác, nhưng không đủ lâu để biến ảo thành thật.
Tôi ở gần trạng thái ấy, có lẽ đến giờ vẫn vậy.
Nhưng riêng với Pan’s Labyrinth, cảm giác ấy thay đổi. Bộ phim này không nói rằng cái đẹp nằm ở một nơi khác. Nó khiến người xem đối diện với khả năng rằng cái đẹp vẫn tồn tại, ngay trong một thế giới nhiều tổn thương, dù đôi khi chỉ như một ánh trăng mỏng đến mức ta tưởng mình đã nhìn nhầm.
***
Thế giới của những người (không còn) tin vào phép màu
Trong thế giới của đại úy Vidal, nhân vật phản diện của bộ phim, mọi thứ đều có trật tự. Mọi thứ đều có luật lệ. Mọi thứ đều có vị trí rõ ràng. Con người tồn tại để phục tùng, để bị đo đếm, bị sử dụng, bị phán xét trong một hệ thống đã được quyết định từ trước. Vidal không phải một con quái vật bước ra từ thần thoại. Hắn là một con người tin rằng mình đúng. Chính điều ấy khiến hắn trở nên đáng sợ hơn bất cứ sinh vật hư cấu khác trong thế giới của Pan’s Labyrinth.
Những con quái vật trong truyện cổ tích thường đáng sợ vì ta nhận ra ngay bản chất của chúng. Nhưng Vidal thì khác. Hắn đáng sợ vì hắn tin vào trật tự của mình với một sự chắc chắn tuyệt đối. Hắn tin vào kỷ luật, vào sự phục tùng, vào quyền lực. Hắn tin rằng con người có thể bị ép vào khuôn của một hệ giá trị lạnh lùng, vô đạo đức mà vẫn gọi đó là chính nghĩa. Và trí tưởng tượng là mối nguy đối với mọi hình thức quyền lực kiểm soát, mối nguy hiểm lớn nhất với hắn. Nó sẽ mở đường cho sự bất tuân, sự phá vỡ luật lệ.
Bên trong vẻ ngoài bảnh bao quyền uy ấy là một tâm hồn không có trí tưởng tượng, chỉ có ám ảnh về việc tiếp nối di sản người cha đã chết, về dòng máu phải được tiếp nối, về cái tên phải được nhớ đến. Với hắn, đó là ý nghĩa duy nhất của sự tồn tại.
Có một khoảnh khắc trong phim, khi Del Toro đặt Vidal và Ofelia vào cùng một khung hình, và người xem bỗng nhận ra rằng hai người đang nhìn vào cùng một không gian nhưng không thấy cùng một thế giới. Vidal không thấy được những gì Ofelia thấy. Có phải vì nó không tồn tại? Hay vì hắn đã lâu rồi mất đi khả năng nhìn thấy bất cứ điều gì ngoài trật tự và quyền lực của mình?
Đó là khoảnh khắc Del Toro không cần một lời thoại nào. Chung một khung hình. Nhưng hai thế giới. Và người xem hiểu ra rằng bộ phim này không chỉ là hành trình của riêng một đứa trẻ, mà là sự đối đầu giữa hai cách con người chọn nhìn vào đời sống. Một bên cần kiểm soát mọi thứ để tồn tại. Một bên cần tin vào điều gì đó lớn hơn quyền lực, để không bị nuốt chửng bởi nó.
Sự đối lập trên là điều khiến Pan’s Labyrinth vượt xa một phim điện ảnh kỳ ảo thông thường. Không chỉ đẹp, nó còn mang trong mình một giá trị đạo đức đủ sức làm người xem trăn trở rất lâu sau khi màn hình tối lại.
***
Ở giữa mê cung (là cánh cửa về nhà)
Ofelia không nhận ra rằng chính mình bước vào thế giới tưởng tượng không phải để trốn tránh thực tại. Mà em bước vào đó để gìn giữ một phần trong sáng trong tâm hồn mình. Đó là một điểm khác biệt giữa Pan’s Labyrinth và rất nhiều câu chuyện cổ tích khác. Trong một thế giới mà bạo lực đã trở thành trật tự tự nhiên, tin vào phép màu không còn là hành động ngây thơ. Đó là một lựa chọn đạo đức, một quyết định dũng cảm.
Ofelia tiến tới cánh cửa trung tâm của mê cung, có lẽ vì đâu đó sâu thẳm trong em cảm nhận được một phép màu lớn và đủ mạnh để thay đổi thực tại lạnh lùng đang bủa vây mình. Ở giữa mê cung kia là cánh cửa dẫn đến một trật tự mới, một vùng đất nơi sự ấm áp của tình thương không bị dập tắt bởi bạo lực của kẻ độc tài, nơi lòng hướng thiện không bị xem nhẹ, nơi trái tim một đứa trẻ không cần phải thích nghi với cái ác để được sống.
Đối với em, đó chính là cánh cửa về nhà. Nhưng để mở được lối về nhà ấy, sẽ phải trả giá, những thử thách em phải vượt qua sẽ không êm dịu. Người dẫn đường Faun — hay Pan theo tên gọi trong tiêu đề tiếng Anh, dù Del Toro luôn nhấn mạnh đây không phải vị thần Pan của Hy Lạp — xuất hiện thật tử tế và khéo miệng biết bao. Nhưng sau đó là sự mờ ám và khó đoán ý đồ, kết hợp với tạo hình cổ xưa, khiến hắn trở nên xảo quyệt và khó tin cậy. Một tạo hình sinh vật biểu trưng cho khoảng không mơ hồ giữa khổ đau và hạnh phúc, nơi mọi lựa chọn đều có cái giá phải trả. Faun hiện lên như hình ảnh của nỗi sợ trước sự bất toàn của cuộc sống.
Faun không phải người dẫn đường tầm thường cho Ofelia. Hắn là hiện thân của sự không chắc chắn, buộc cô bé phải tự tìm ra mình là ai khi đứng trước điều không thể kiểm soát. Và có lẽ chính trong hành trình ấy, mà không hề hay biết, Ofelia đã trở nên dũng cảm hơn tất thảy những người lớn đang cầm súng xung quanh mình.
***
Nơi tạo vật thần thoại (không) hứa hẹn lời cứu rỗi
Các sinh vật kỳ ảo trong Pan’s Labyrinth không tồn tại để bảo vệ trẻ em, không xuất hiện đơn giản chỉ để cứu vớt một tâm hồn yếu đuối. Faun không hoàn toàn đáng tin. Pale Man không hoàn toàn xa lạ. Chúng tồn tại để thử thách người tin rằng mình muốn được về nhà.
Phép màu kỳ ảo của Pan’s Labyrinth không làm thực tại trở nên nhẹ hơn. Nó làm thực tại trở nên sâu hơn. Buộc người xem nhìn vào những điều mà thế giới thường ngày cố che giấu. Pale Man không chỉ là một tạo vật kinh dị. Hắn là hình hài khiếp đảm của quyền lực “ăn thịt” sự ngây thơ, và người xem chợt nhận ra rằng cái ác trong phim giờ không chỉ mang một khuôn mặt.
Câu chuyện cổ tích của tác phẩm này không phải nơi trú ẩn cho người xem. Đây như là tấm gương phản chiếu bản chất con người. Nó không an ủi. Không ru ngủ. Nó phơi bày, buộc một tâm hồn non trẻ phải hiểu mình là ai khi đối diện nỗi sợ, sự cám dỗ và cái giá của lòng trung thành với điều đúng đắn.
Từ đây, phép màu kỳ ảo không còn là cái đẹp chỉ để nhìn ngắm. Nó trở thành màn bùa phép thử lửa một linh hồn.
***
Cổ tích sinh ra để ta (trốn tránh) sống sót giữa thực tại
Tôi nghĩ những câu chuyện cổ tích không sinh ra để giúp con người quên đi thực tại. Mà để giúp con người sống tiếp trong thực tại.
Bộ phim không đưa người xem sang một thế giới khác để quên đi chiến tranh, bạo lực, phát xít và cái ác. Nó làm điều ngược lại, đưa thế giới kỳ ảo đặt thẳng vào giữa lòng thực tại tàn khốc nhất, và buộc cả hai phải cùng tồn tại trong một khung hình. Trí tưởng tượng ở đây không phải lối thoát. Nó là ngôn ngữ duy nhất đủ sức chứa đựng những điều mà lý trí từ chối nhìn thẳng vào.
Khi một đứa trẻ không thể hiểu nổi được màn đêm méo mó của thế giới người lớn, nó sẽ mơ về mê cung. Khi bạo lực đi vào từng ngóc ngách của đời sống, con người sẽ kể với nhau nghe về công chúa, ngai vàng, những sinh vật huyền bí canh giữ ở ngưỡng cửa giữa sống và chết. Cá nhân tôi sẽ không gọi đó là chạy trốn, hay sự dối lừa yếu đuối. Đấy là hành động nhìn vào tổn thương bằng nét đẹp của ngôn ngữ, của huyễn tưởng.
Phép màu của Pan’s Labyrinth không nói dối, không chạy trốn. Nó nói sự thật bằng một ngôn ngữ đặc biệt mà lý trí không đủ sức dịch ra.
***
Khi hai thế giới hòa quyện (thành một)
Đến một lúc nào đó, ranh giới giữa hai thế giới không còn rõ ràng nữa. Những gì xảy ra trong thế giới kỳ ảo bắt đầu phản chiếu trực tiếp vào thế giới thật. Càng về cuối, người xem bắt đầu hiểu rằng những gì xảy ra trong mê cung không còn tách biệt với những gì xảy ra ngoài kia nữa.
Điểm giao nhau giữa hiện thực và mơ mộng là vùng đẹp nhất, và cũng sẽ mang đến cảm xúc đau nhất. Lúc này không quan trọng đâu là sự thật, mà câu hỏi điều gì là đúng. Thực và hư không còn đứng đối diện nhau. Chúng bắt đầu hòa quyện, xé rách nhau, rồi phơi bày ra điều mà mỗi thế giới đứng riêng lẻ đều không thể nói được.
Đạo diễn Del Toro đạt tới điểm mà ít bộ phim giả tưởng kỳ ảo làm được. Ông khiến người xem ngừng bận tâm chuyện mê cung có thật hay không. Cho đến khi hai thế giới chạm vào nhau, câu hỏi mạnh nhất lúc bấy giờ là:
Một lựa chọn đạo đức tưởng như ảo tưởng, liệu có thể trở thành sự thật?
Và sự thật sinh ra từ ảo tưởng liệu có thể mạnh mẽ đến mức thay thế được hiện thực do một trật tự vô nhân tính áp đặt?
***
Bông hoa nhỏ (của một tâm hồn lớn) trên thân cây khô
Có những hành động không thay đổi được lịch sử, nhưng vẫn đủ mạnh để lại dấu vết trong lòng người. Dũng cảm không có nghĩa là sẽ thay đổi được tất cả. Nhưng sự hy sinh luôn để lại điều gì đó, đôi khi lớn hơn chính bản thân người hy sinh. Pan’s Labyrinth tồn tại vẻ đẹp khó diễn tả ấy.
Cho đến cuối cùng, trong khu rừng nơi cây cổ thụ khô héo cho thử thách đầu tiên của Ofelia, còn sừng sững đứng đấy, giờ đây có một sự sống nhỏ bé xuất hiện. Chỉ người xem sẽ được nhìn thấy nó.
Đó là một dấu vết nhỏ nằm giữa nhiều điều to lớn. Giữa bối cảnh một cuộc chiến sẽ vẫn tiếp diễn, quá khứ đau thương sẽ không biến mất. Giữa một thế giới vẫn tiếp tục xoay vòng lặp của nó.
Nhưng bất chấp tất cả, dấu vết nhỏ ấy vẫn sẽ ở đó, cái dấu vết của sự trong sáng không thể bị vấy bẩn. Của Ofelia.
***
Ánh sáng mờ huyền ảo và mộng mị (vẫn còn ở đó)
Không hoàn toàn chiến thắng, không hẳn là phép màu. Pan’s Labyrinth kết thúc bằng lựa chọn.
Nhân vật chính không thay đổi được thế giới của mình. Em không cứu được ai. Không ngăn được chiến tranh. Nhưng em đã cố gắng, và quan trọng nhất, em vẫn là chính mình, một cô bé với giấc mộng kỳ ảo bền bỉ hướng đến cái thiện.
Như một ánh sáng mờ huyền ảo và mộng mị.
Thật mờ ảo, đến mức nếu nhìn bằng đôi mắt của đại úy Vidal, nó gần như vô nghĩa. Không đủ để soi sáng cả khu rừng. Không đủ đẹp để khiến cả thế giới hiểu. Không rực rỡ như luồng sáng hừng đông đánh bại được bóng tối. Nhưng ánh sáng mờ của Pan’s Labyrinth rất dày, rất sâu, và đặc quánh thứ ma lực cảm xúc có thể xoa dịu tổn thương của những người cảm thụ nó.
Thật khó chịu khi những câu chuyện phép màu kỳ ảo quá đỗi đẹp đẽ và không chịu thuộc về đời sống thật. Nhưng Pan’s Labyrinth khiến tôi hiểu ra được một điều khác. Không phải vấn đề ở chỗ chúng không có thật. Mà do ta đang cố định hình nên một khung dạng nhất định cho sự thật.
Nếu một câu chuyện có thể khiến ta nhìn thế giới bằng một đôi mắt khác, nếu một mê cung có thể giúp ta nhận ra cái ác luôn đi cùng nhu cầu được cứu rỗi, nếu một đứa trẻ có thể dạy ta rằng trung thành với linh hồn mình là một lựa chọn có thật, thì cái đẹp ở đây không còn là ảo tưởng nữa.
Nó có thật.
Sinh ra từ sự thật.
Có thật như một vết thương lòng.
Có thật như một lời ru.
Có thật như ánh trăng soi sáng rừng đêm.
Có thật như khoảnh khắc một cô bé đứng giữa hai thế giới, mang trong mình một ánh sáng mờ mỏng mảnh, rồi dùng chính luồng sáng mỏng ấy để soi rọi màn đêm.
Luồng sáng ấy không lan tỏa rực rỡ như một hào quang chiến thắng.
Mà nó bền bỉ tồn tại, vẫn ở đó, đến tận ngày nay.
Không cần ai nhìn thấy.
Không cần ai nhớ tên.
Ngay cả khi cái giá phải trả là tất cả.
Bài viết bởi Lãng Khách Yêu Phim.
Một người viết tự do về điện ảnh, đi qua các thế giới phim bằng cảm xúc, tự do và khát khao khám phá.
