Tôi không hoàn toàn hiểu AI.
Tôi không rõ thực sự thế giới thuật toán đang vận hành ra sao, các mô hình học đã đi xa đến mức nào, hay rồi tương lai công nghệ sẽ mở ra những điều gì. Tôi chỉ là một người đứng bên lề, hằng ngày đọc tin tức, bắt đầu sử dụng AI như một công cụ thiết yếu của đời sống, và dần cảm nhận những thay đổi, nhỏ, âm thầm, nhưng có vẻ hiệu quả hơn trước, trong cách mình làm việc, suy nghĩ và tồn tại.
Vì thế, khi xem World on a Wire, tôi không cố gắng hiểu bộ phim. Tôi không tìm lời giải thích. Tôi chỉ để nó ở lại trong mình, và lắng nghe cảm giác mà nó để lại, một cảm giác rằng vị trí của tôi, và có lẽ của nhiều con người đứng bên lề đời thường khác, trong thế giới này đang dịch chuyển. Nhanh hơn tôi nghĩ, và khó gọi tên hơn tôi tưởng.
(World on a Wire là một tác phẩm khoa học viễn tưởng với thời lượng dài hơn ba tiếng do Rainer Werner Fassbinder đạo diễn, được phát hành dưới dạng phim truyền hình vào năm 1973, và được phục chế lại thành một bản hoàn chỉnh vào năm 2010, với câu chuyện xoay quanh một dự án mô phỏng xã hội bằng máy tính, nơi ranh giới giữa thực tại và mô hình dần trở nên không thể phân biệt.)
Ta đang ở đâu đây?
Cảm giác đầu tiên bộ phim mang lại cho tôi là sự hoang mang, nhưng không phải vì khó hiểu, mà bởi cái nhịp điệu lệch kỳ lạ, đi kèm phần hình ảnh điệu đà, quý phái của nó.
Mọi thứ trong phim đều trông đúng. Con người làm việc, nói chuyện, di chuyển trong những không gian sạch sẽ, ngăn nắp, hiện đại. Văn phòng, hành lang, quán bar, căn hộ, tất cả đều hợp lý, và cũng rất đẹp. Không có gì rõ ràng là sai.
Nhưng càng xem, tôi càng có cảm giác các nhân vật đang ở đúng chỗ, mà lại không thật sự thuộc về chỗ đó. Họ hiện diện đầy đủ, nhưng vị trí của họ trong thế giới ấy thì bất ổn và mong manh, như thể những dòng mã lệnh, có thể được điều chỉnh, xóa đi hoặc thay thế trong một cái chớp mắt.
Cảm giác này quen thuộc hơn tôi tưởng. Trong đời sống hiện tại, phần lớn các ngày tôi đều làm mọi thứ đúng, đúng vai trò, đúng kỳ vọng, đúng deadline, đúng nhịp vận hành của môi trường xung quanh. Nhưng đôi khi, chỉ cần dừng lại một chút, một câu hỏi khẽ hiện ra trong đầu, rằng mình đang đứng ở đâu trong tất cả những điều này?
Ai đang điều khiển nhỉ?
Khi xem bộ phim, tôi từng nghĩ câu chuyện sẽ có một trung tâm quyền lực rõ ràng, một kẻ đứng sau để có thể chỉ tay gọi tên. Nhưng điều làm tôi bất an lại không nằm ở một nhân vật phản diện cụ thể.
Có những nhân vật trong phim tin rằng họ đang làm điều đúng. Họ tin vào hệ thống, vào mô hình, vào hiệu quả. Họ không cần ép buộc ai bằng bạo lực, vì mọi thứ đã được thiết kế để đảm bảo sự vận hành trơn tru. Nếu dự báo chính xác, nếu kết quả đạt yêu cầu, thì những câu hỏi khác chỉ là nhiễu số, là sai lệch không quan trọng.
Khi nghĩ đến AI hôm nay, tôi không hình dung ra viễn cảnh máy móc nổi loạn. Tôi chỉ nghĩ đến việc các quyết định của con người ngày càng dựa vào những hệ thống biết trước, những gợi ý được trình bày rất hợp lý, rất tối ưu, và rất tiện lợi. Và khi mọi thứ trôi chảy như vậy, câu hỏi ai đang điều khiển, ai đang quản lý, ai đang định hướng, và ai thật sự đứng phía sau?… lại càng khó tìm được câu trả lời hơn bao giờ hết.
Vì sao bộ phim này lại hấp dẫn tôi?
Điều tôi nhận ra, sau hơn một lần xem, là thế giới trong phim có sức hút thật sự.
Nó không hỗn loạn. Nó không đổ nát. Nó được tổ chức tốt, vận hành hiệu quả, và mang một vẻ đẹp lạnh lùng, quý phái. Trong thế giới của World on a Wire, nếu bạn không đặt quá nhiều câu hỏi, bạn hoàn toàn có thể sống ổn.
Có những nhân vật chấp nhận điều đó. Họ hiểu cách thích nghi, hiểu luật chơi, và nhờ vậy tồn tại nhẹ nhàng hơn. Ban đầu, ta có thể dễ dàng đánh giá họ là những người đáng trách. Nhưng khi nghĩ kỹ hơn, tôi nhận ra rằng nếu chính mình bị đặt vào hoàn cảnh ấy, tôi cũng có thể đưa ra những lựa chọn rất người như vậy, chấp nhận sự ổn định, để không phải mang vác quá nhiều hoang mang.
Và khi nhận ra điều này, tôi cũng nhận ra chính mình. Trong đời sống hiện tại, tôi không thường xuyên muốn nghi ngờ hay phản tư, dù có ý thức về các vấn đề. Phần lớn thời gian, sự tiện lợi, tối ưu, và được dẫn dắt vẫn là những thứ tôi ưu tiên để tiếp tục sống đời mình.
Con người còn cảm xúc gì ở tương lai như này?
Câu hỏi này đến với tôi khi dõi theo những mối quan hệ mong manh trong phim. Có những con người tồn tại bằng cảm xúc, ký ức, và sự gắn bó cá nhân, những thứ không dễ đo đếm, không dễ lập trình, và vì thế cũng không được bảo đảm.
Khi ký ức có thể bị chỉnh sửa, khi sự tồn tại của một người có thể bị phủ nhận, tôi bắt đầu cảm nhận rõ sự bất an. Không phải vì máy móc rồi sẽ giỏi hơn con người, mà vì những gì không thể quy đổi thành dữ liệu, như tình cảm, mối quan hệ, những trải nghiệm cá nhân, sẽ có nguy cơ trở thành thứ yếu.
Nỗi sợ của tôi về AI không nằm ở sức mạnh của nó, mà ở câu hỏi liệu sau này có còn chỗ đứng cho những điều không thể tối ưu được hay không. Và nếu AI không bao giờ nắm bắt được cảm xúc con người, liệu có khả năng nó sẽ loại bỏ luôn thứ biến số đó, chỉ để phục vụ cho sự ổn định của hệ thống.
Đi theo dòng chảy, hay là biến mất?
World on a Wire không ép người xem phải chọn một lập trường rõ ràng. Thay vào đó, bộ phim đặt các lựa chọn cạnh nhau.
Có người nghi ngờ, và vì thế bị đẩy ra ngoài lề. Có người thích nghi, và vì thế tiếp tục sống ổn trong hệ thống. Không có lựa chọn nào hoàn toàn đúng, cũng không có lựa chọn nào hoàn toàn sai.
Tôi nhận ra rằng câu hỏi quan trọng không phải là chống lại hay thuận theo, mà là mình sẵn sàng đánh đổi điều gì để tiếp tục tồn tại. Và trong quá trình đó, mình còn giữ lại được điều gì của bản thân.
Nếu không tồn tại bản sắc cá biệt, thì ta sẽ có gì?
Nhìn vào các nhân vật trong phim, tôi không thấy họ đại diện cho những khái niệm lớn lao. Tôi thấy những vị trí rất bình thường mà bất cứ ai cũng có thể rơi vào, có sự nghi ngờ, có sự gắn bó, có sự thích nghi, và có niềm tin vào chức năng.
Có lẽ bản sắc, trong một thế giới như vậy, không còn là thứ cố định để khẳng định. Nó trở thành một quá trình dịch chuyển linh hoạt. Ta có thể là người đặt câu hỏi hôm nay, là người chấp nhận ngày mai, và đôi khi là người không còn đủ sức để phân biệt ranh giới.
Sáng tạo có còn cần thiết?
Cuối cùng, tôi quay lại với việc mình đang làm, sáng tạo nội dung.
Khi công cụ có thể hỗ trợ suy nghĩ, gợi ý cấu trúc, thậm chí tạo ra cả thành phẩm, tôi không còn dám chắc giá trị của sáng tạo nằm ở đâu. Ở kết quả cuối cùng, ở tốc độ, hay ở khoảng thời gian con người chấp nhận ở lại với một ý nghĩ chưa rõ ràng?
Bộ phim không đưa ra câu trả lời. Chủ đích của nó là để lại cảm giác bất toàn, rằng dù hệ thống có hoàn hảo đến đâu, vẫn sẽ luôn có những con người đi tìm những khoảng chậm, những sai số, và những do dự không thể tối ưu.
Những biến số gây hại cho hệ thống ấy, có lẽ sẽ luôn tồn tại như một công cụ, dành cho những con người đang mưu cầu hiểu được ý nghĩa hiện diện của mình.
World on a Wire không hẳn là một bộ phim về AI. Nhưng đó là một tác phẩm điện ảnh dẫn lối tôi nhìn thế giới từ vị trí của một con người sống dưới ảnh hưởng sâu sắc của các hệ thống chức năng, dưới sự định hướng của thuật toán, và dưới những gợi ý lựa chọn từ trí tuệ nhân tạo.
Và nếu có điều gì đáng giá sau trải nghiệm này, thì đó không phải là một kết luận, mà là cảm giác rõ ràng hơn rằng trong một thế giới ngày càng được mô phỏng và tối ưu, việc đặt câu hỏi không còn để đi tìm những chân lý lớn lao, mà để con người nhớ rằng mình vẫn còn sự do dự, sai lầm, và những khoảng chậm.
